Wiki

Tiếng Ý

italiano, lingua italiana
Phát âm [itaˈljaːno]
Sử dụng tại Ý, Thụy Sỹ (Ticino và Nam Graubünden), San Marino, Thành Vatican, Istria (Slovenia), Hạt Istria (Croatia)
Khu vực Ý, Ticino và Nam Graubünden, Littoral Slovenia, Tây Istria
Tổng số người nói 67 triệu người bản ngữ ở Liên minh châu Âu (2020)
Người nói L2 ở Liên minh châu Âu: 13.4 triệu
k. 85 triệu người nói tổng cộng
Dân tộc Người Ý, Người Ticino
Phân loại Ấn-Âu

Related Articles
  • Gốc Ý
    • Rôman
      • Ý-Tây
        • Ý-Dalmatia
          • Tiếng Ý
Ngôn ngữ tiền thân Tiếng Latinh cổ

  • Tiếng Latinh cổ điển
    • Tiếng Latinh thông tục
      • Tuscany
        • Florentine
          • Tiếng Ý
Phương ngữ
Hệ chữ viết Latinh (Bảng chữ cái tiếng Ý)
Chữ Braille Ý
Dạng ngôn ngữ kí hiệu Italiano segnato
italiano segnato esatto
Địa vị chính thức
Ngôn ngữ chính thức tại 4 nước

  •  Ý
  • Tiếng Ý San Marino
  • Tiếng Ý Thụy Sỹ
  • Tiếng Ý  Vatican

2 vùng phụ thuộc

  • Tiếng Ý Istria (Slovenia)
  • Tiếng Ý Hạt Istria (Croatia)

Nhiều tổ chức

  • Tiếng Ý Dòng Chiến sĩ Toàn quyền Malta
  • Tiếng Ý Liên minh châu Âu
  • Tiếng Ý FAO
  • Tiếng Ý Tòa Thánh
  • Tiếng Ý OSCE
  • IDLO
  • IIHL
  • Unione delle Università del Mediterraneo
  • UNICRI
  • UNIDROIT
  • và một số tổ chức khác
Ngôn ngữ thiểu số được công nhận tại Tiếng Ý Croatia
Tiếng Ý Slovenia
Quy định bởi Accademia della Crusca (de facto)
Mã ngôn ngữ
ISO 639-1 it
ISO 639-2 ita
ISO 639-3 ita
Glottolog ital1282
Linguasphere 51-AAA-q
Tiếng Ý  Ngôn ngữ chính thức   Từng là ngôn ngữ chính thức   Có cộng đồng nói tiếng Ý
Bài viết này có chứa ký tự ngữ âm IPA. Nếu không thích hợp hỗ trợ dựng hình, bạn có thể sẽ nhìn thấy dấu chấm hỏi, hộp, hoặc ký hiệu khác thay vì kí tự Unicode. Để biết hướng dẫn giới thiệu về các ký hiệu IPA, xem Trợ giúp:IPA.

Tiếng Ý hay tiếng Italia (italiano, lingua italiana) là một ngôn ngữ thuộc nhóm Rôman của hệ Ấn-Âu và được dùng bởi khoảng 70 triệu người, đa số sinh sống tại Ý. Giọng Ý được xem như chuẩn hiện nay là giọng của vùng Toscana (tiếng Anh: Tuscany, tiếng Pháp: Toscane), nhất là giọng của những người sống tại thành phố Firenze (còn được gọi là Florence). Trên bán đảo Ý và các đảo phụ cận, nó được xem như đứng trung gian giữa các tiếng miền nam (thuộc nhánh phía Nam của nhóm Rôman) và các tiếng miền bắc (thuộc nhóm ngôn ngữ Gaul-Rôman, một phân nhóm của nhóm Rôman). Trong nhóm Rôman, nó là tiếng gần tiếng Latinh nhất và giống như các ngôn ngữ khác trong nhóm, dùng rất nhiều trọng âm (stress) trong lối phát âm.

Hệ thống chữ viết


Xem thêm: Bảng chữ cái tiếng Ý

Tiếng Ý sử dụng bảng chữ cái Latinh. Trong bảng chữ cái tiếng Ý tiêu chuẩn không có các ký tự J, K, W, XY, tuy nhiên chúng vẫn xuất hiện trong các từ tiếng Ý vay mượn như jeans (quần bò), whisky, taxi hay như tên của câu lạc bộ bóng đá Juventus. Để thay thế các âm tương ứng của các ký tự kể trên, có thể dùng gi thay cho j, c hoặc ch thay cho k; u hoặc v thay cho w; s, ss, hoặc cs thay cho xi thay cho y (tùy cách phát âm từng từ). Để đánh dấu cách phát âm và cách đặt trọng âm, tiếng Ý cũng sử dụng dấu sắc và dấu huyền, ví dụ dấu huyền cho các chữ cái A, I, OU ở cuối từ có nghĩa là trọng âm của từ được đặt vào nguyên âm đó (gioventù, tuổi trẻ).

Chữ cái H nằm ở đầu từ được dùng để phân biệt ho, hai, ha, hanno (thì hiện tại của động từ avere, có) với o, ai, a (các giới từ), anno (năm). Chữ cái này cũng xuất hiện ở đầu một số từ ngoại lai như hotel (khách sạn), trong đa số trường hợp H đều là âm câm (không được phát âm), ví dụ hotel được đọc là /oˈtɛl/.

Lịch sử


Sự biến hóa từ tiếng Latinh sang tiếng Ý hiện đại là một quá trình tương đối phức tạp vì có rất nhiều ngôn ngữ đã được dùng tại bán đảo Ý trước, và trong khi, Đế quốc La Mã hình thành. Tuy tiếng Latinh cổ điển đã được dùng như một loại tiếng chính thức, dân tại các vùng khác nhau của đế quốc này tiếp tục dùng các thứ tiếng địa phương của họ. Khi cần, họ dùng một loại tiếng Latinh đã được đơn giản hóa rất nhiều trong các việc giao dịch với những người cầm quyền: đây là tiếng Latinh bình dân (Vulgar Latin). Trước khi tiếng Latinh bình dân có thể thống nhất hoàn toàn nhiều tiếng địa phương trong lãnh thổ của Đế quốc La Mã thì đế quốc này sụp đổ vào cuối thế kỷ thứ V. Sự thống nhất “một nửa” này đã tạo ra một nhóm ngôn ngữ được dùng hiện nay tại Tây Âu – nhóm Rôman – mà tiếng Ý là một trong số đó. Tiếng Ý, do đó, chịu ảnh hưởng không chỉ từ tiếng Latinh mà còn từ nhiều tiếng địa phương khác nữa.

Văn kiện tiếng Ý sớm nhất còn tồn tại là các mẫu đơn của vùng Benevento vào giữa thế kỷ thứ X. Tuy nhiên, tất cả phải công nhận rằng tiếng Ý, như chúng ta biết hiện nay, chỉ thật sự ra đời sau khi Dante Alighieri viết tập thơ dài Thần khúc (La Divina Commedia) vào thế kỷ XIV.

Phân loại và các ngôn ngữ liên hệ


Tiếng Ý được các nhà ngôn ngữ học xếp vào nhánh Ý-Dalmatia, một phân nhánh của nhánh Ý-Tây thuộc nhóm Rôman của hệ Ấn-Âu.

Các tiếng gần tiếng Ý nhất là tiếng Napoli, tiếng Sicilia và tiếng Ý-Do Thái. Sau đó là các ngôn ngữ tại miền bắc của Ý như các tiếng Liguri, Lombard, Piemont…. Xa thêm tí nữa là các tiếng Romana, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Pháp.

Phân bổ địa lý


Tiếng Ý là ngôn ngữ chính thức tại các nơi sau đây: Ý, San Marino, Vatican, Thụy Sĩ và tại vài vùng của Croatia và Slovenia. Các nước có một số người dùng tiếng Ý đáng kể là: Albania, Argentina, Brasil, Canada, Hoa Kỳ, Luxembourg, Malta, Úc và Venezuela. Ngoài ra một vài thuộc địa cũ của Ý như Somalia, Lybia và Eritrea vẫn còn một số người nói tiếng Ý.

Các loại và các giọng tiếng Ý

  • Tiếng Ý-Do Thái
  • Miền Bắc
    • Giọng Piemontese
    • Giọng Milanese (Milano)
    • Giọng Veneto (Venezia)
    • Giọng Modenese
  • Vùng Toscana
    • Giọng Toscana (Firenze, Pisa, Siena)
    • Giọng đảo Corsica
  • Trung ương
    • Giọng Romanesco (Roma)
    • Giọng Umbro
    • Giọng Marchigiano
    • Giọng Cicolano-Reatino-Aquilano
  • Miền Nam
    • Giọng Abruzzese
    • Giọng Campano (Napoli)
    • Giọng Lucano
    • Giọng Pugliese (Bari)
  • Miền cực Nam
    • Giọng đảo Sardinia
    • Giọng Salentino (Lecce)
    • Giọng Calabrese (Calabria)
    • Giọng Siciliano (Palermo)

Ngữ pháp


Bài chi tiết: Ngữ pháp tiếng Ý

Ví dụ


Tiếng Ý Tiếng Việt Tiếng Anh Phát âm
Italiano Người Ý, tiếng Ý Italian (Nghe)
Vietnamita Người Việt, tiếng Việt Vietnamese
Yes (Nghe)
No Không No (Nghe)
Certo! / Certamente! / Naturalmente! Tất nhiên Of course
Ciao! (thân mật) / Salve! (xã giao) Chào! Hello! (Nghe)
Come stai? (thân mật) / Come sta? (xã giao số ít) / Come state? (xã giao số nhiều) / Come va? (nói chung) Bạn khỏe chứ? How are you?
Buongiorno! Chào buổi sáng Good morning!
Buonasera! Chào buổi chiều Good afternoon!
Chào buổi tối Good evening!
Buonanotte! Chúc ngủ ngon Good night!
Ti amo! Anh yêu em I love you
Arrivederci (xã giao) /Ciao! (thân mật) /ArrivederLa! (trang trọng) Chào tạm biệt Good bye (Nghe)
Per piacere / Per favore / Per cortesia Làm ơn Please (Nghe)
Grazie! Cảm ơn Thank you (Nghe)
Mi dispiace (nói chung) / Scusa(mi) (thân mật) / Mi scusi (xã giao số ít) / Scusatemi (xã giao số nhiều) Xin lỗi Sorry/Excuse me (Nghe)

Chú thích


Check Also
Close
Back to top button